Süt Fiyatları ve TİGEM Süt Satışları

Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğüne ait 38 işletmenin otuz ikisinde sığır yetiştiriciliği yapılmakta ve buna bağlı olarak süt satışları her yıl önem arz etmektedir.

Sığır yetiştiriciliği yapılan işletmelerde 1986 yılında 5958 baş olan ortalama sağmal sayısı 1996 yılında %10 azalarak 5344 başa gerile­miştir. Buna karşılık 1986 yılında 26 bin ton olan süt Üretimi% 36 oranında artarak 35.9 bin tona yükselmiştir. Birime isabet eden süt veri­mi ise, 1986 yılında 4439 kg iken 1996 yılında bu miktar % 52 oranında artarak 6731kg/başa yükselmiştir.(6)

TİGEM’ de süt üretiminin önemli düzeyde artış gösterdiği süreç içerisinde, Ülkemizin ge­rek genel ekonomik yapısı, gerekse bilhassa hayvancılık sektöründeki 1980 yılından bu yana hızla gelişen çöküş süreci hızı da artış göstermiştir. Tarım sektöründe faaliyet gösteren KİT ‘ler içerisinde süt fiyatlarının oluşumunda önemli etkiye sahip SEK (Süt Endüstrisi Kurumu) nun önce etkisizleştirilmesi, daha sonra da satışı, fiyat oluşumunu sektör dışı faktörlerin eline bırakmıştır. Bunun sonucu varılan netice itibariyle ülke hayvancılığını batırmak, ülkeyi hayvansal gıda tüketiminde mutlak dışa bağımlı hale getirme dışında bir amacı olmayan kontrolsüz, gayesiz süt mamulleri ithalatı süt fiyatlarının oluşumunda tek faktör haline gel­miş. ithal süt tozu üreticinin önüne Demoklesin Kılıcı gibi konulmuştur. Tüm Dünyada  destekleme kapsamında olan süt üretimi ve buna bağlı hayvancılık sektörü kösteklenmiştir.

Uygulanan politika ile süt fiyatlarının genel seviyesinde düşüklük yanında yıllar itibariyle aylık ortalama sm fiyatlarında dolar ( $ ) bazın­da % 300′ü geçen oranlarda dalgalanmalara neden olmuş, fiyat istikrarını ortadan kaldırmıştır. Ülkemizde süt üretim bölgelerinde piyasaya etkin üç ayrı fabrikanın ortalama süt alım fiyat­ları 1979 yılından bu yana aylar itibariyle gra­fikte (Grafik.1) gösterilmiştir.

Grafik- 1de görüleceği gibi süt fiyatları1979 yılından bu yana 0.15 ile 0.47 dolar arasında değişim göstermiştir. Bu yüksek orandaki fiyat değişimleri mevsim ve arz-talep etkilenmesinin ötesinde tamamen makro politika ve ithalatla ilişkili olarak şekillenmiştir. Grafikte 24 Ocak 1980 ve Nisan 1994 ekonomi kararlarının süt üreticisi açısından ne anlama geldiğini net ola­rak görebilmek için ekonomist olmaya her hal­de gerek yoktur.

Dalgalı fiyat oluşumu ve makro politika­daki belirsizlik gerek süt üreticilerini gerek­se süt sanayicilerini piyasada neler olabilece­ğini tahmin edemez hale getirmiştir.

TİGEM işletmelerinde yaygın uygulanan yıllık sabit fiyatlı süt ihaleleri enflasyon dikkate alınarak yıl içerisinde dönemler halinde % artırım şeklinde tedbirler öngörmüştür. Buna rağmen bu tedbirin yeterli olmadığı görülmüş, işletmelerin bir kısmında altı aylık, üç aylık ihaleler yanında süt birliklerine endeksli ihaleler yapılmaya başlanmıştır. Ayrıca bazı işletmelerce AOÇ Süt Fabrikası ile fabrikanın genel süt alım fiyatlarına paralel fiyat uygulamak üzere protokol yapılmak suretiyle süt satışı ya­pılmıştır. Bu ihaleIer ile  oluşan ve işletme muhasebe kayıtlarına süt satış geliri olarak yansıyan birim satış fiyatları esas alınarak fabrikaların ortalama alım fiyatlan karşılaştırılmıştır. İşletme satış fiyatları için Sakarya, Karacabey, İnanlı, Türkgeldi, Kumkale, Gökçeada, Bala , Altınova, Konuklar, Anadolu, Hafik, Göle, Alpaslan, Çukurova, Karaköy, Gelemen, Gökhöyük Tarım İşletmelerinin fiyatlan: Süt alım fiyatları olarak ise MİSSÜT ( 1979-1998), PINAR SÜT (1990- 1998), AOÇ Süt Fabrikası (1988-1998) fiyatları ortalaması alınmıştır. Grafik-2 de 1987-1998 yılları ortalama aylık TİGEM Süt satış fiyatları ile süt alım fiyatları birlikte gösteriImiştir.

Grafik-2 de görülebileceği gibi işletmelerin süt satış fiyatları genelde yılın ilk aylarında fabrika süt alım fiyatları ile aynı düzeyde veya bir miktar üzerinde oluşmakta, yılın ikinci yansın­da ise TİGEM süt satış fiyatlarının oldukça altında seyrettiği görülmektedir. Her yıl için fark­lı ölçülerde de olsa genelde yıllar itibariyle benzerlik göstermektedir. Ancak, 1995 yılı bunun dışında kalmaktadır. Ayrıca, grafikte yılın ikin­ci yarısı görülmediğinden izlenemeyen 1998 yılı da 1995 yılına benzerlik göstermektedir. 1995 yılı sektörde ekstrem bir yıl olup 5 Nisan kararlarıyla 0.15$ seviyesinin de altında en dü­şük seviyesine ulaşan süt fiyatları daha sonra yükseliş trendine girmiş, bu trend dalgalı olarak Temmuz 1995 ayına kadar devam etmiştir. İş­letmelerin ihaleleri bu trend içerisinde yapılmış ve hatta altı aylık ihale yapan işletmelerin ikin­ci altı aylık ihaleleri Haziran ayında yapılması nedeniyle fiyat oluşumu üst düzeyde teşekkül etmiştir. Mayıs 1995 de yapılan anlaşmaların güncelleşmesi ve ithaIat sonucu piyasa fiyatları hızlı bir şekilde düşme eğilimine girmiştir. Yı­Iın son aylarında bazı işletmelerin süt satış fiyatları piyasanın iki katı düzeyinde oluşmuştur. Benzer durum 1998 yılında da yaşanmıştır.

İlk bakışta 1995 ve 1998 yılIarında yaşanan bu durum işletmeler için avantaj sağlamış gibi görünse de piyasanın iki katı fiyatla işletmelerden süt almak zorunda kalan alıcılar ciddi ekonomik sıkıntılarla karşı karşıya gelmişlerdir. Bunun sonucu takip eden yıllarda yani 1996 ve1999 yıllarında alıcıların bir önceki yıl yaşadıklarının etkisiyle ihalelerde problemler oluşmuş ve fiyatlar düşük düzeyde gerçekleşmiştir.

Grafik-3 de 1987-98 dönemi yıllık ortalama süt fiyatları sütun grafik tarzında ;aynı dönemin (12 yıllık aylar ortalaması) aylık ortalama süt fiyatları çizgi grafik tarzında birlikte gösterilmiştir.

Grafik-3 de sütun grafikle gösterilen ortalama yıllık fiyatların karşılaştırılmasında yukarı­da bahsedilen ve Grafik-2 de izlenen farkları daha net görebilmek mümkündür. Yıllar itiba­riyle yıllık ortalama fiyatlarda (yılın on iki aylık ortalaması, 1998 yılı beş aylık ortalama)1995 yılı dışında TİGEM süt satış fiyatları fabrika alım fiyatlarının altında kalmış. 1995 yılında ise TİGEM satış fiyatları yüksek şekillen­miş, 1998 yılında da benzerlik göstermiştir. Bu­nun sebepleri ve bir sonraki yıla yansıması Grafik-3 de de izlenebildiği gibi yukarıda izaha çalışılmıştır.

Fabrika süt alım fiyatları ile TİGEM süt satış fiyatlarının 1987-98 dönemi aylar ortalamaları Grafik-3 de daha açık izlenebilmektedir. Yılın ilk üç aylık döneminde TİGEM süt satış fiyatları fabrika alım fiyatlarının üzerin oluşmuş, nisan ayında eşitlendikten sonra çizgiler yer değiştirmiş, ancak Temmuz ayına kadar bir­birine yakın bir seyir göstermiştir. Ağustos ayı ile aradaki fark işletmeler aleyhine bü­yüyerek Ekim-Kasım -Aralık aylarında fark azami düzeye ulaşmaktadır.

Farklı şekilde yapılan ihalelerdeki fiyat oluşumunu gerek kendi aralarında gerekse fabrika süt alım fiyatları ile karşılaştırabilmek için 1987-98 dönemi aylık ortalamalar Grafik-4 de gösterilmiştir. Grafikte altı aylık, yıllık, AOÇ Süt Fabrikasına Protokol ile verilen süt satışları ile fabrika alım fiyatları ayrı ayrı üç aylık dönemlerle yapılan ihalelerle süt birliklerine indeksli ihaleler birlikte değerlendirilerek hesaplanmış ve grafikte bu şekilde gösterilmiştir.

Grafik-4 incelendiğinde değerlendirilen dönem itibariyle fabrika alım fiyatlarının ocak-Haziran döneminde düşme eğilimi gösterdiği,Temmuz-Eylül döneminde kısmi yükseliş ile Ocak ayı düzeyine yaklaştığı ,yılın son üç aylık dilimi olan Ekim-Aralık döneminde ise en yüksek düzeye ulaştığı  görülmektedir.

Yıllık yapılan ihalelerde oluşan fiyatların Ocak – Nisan döneminde fabrika alım fiyatlarının üzerinde seyrettiği, Mayıs- Temmuz döneminde eşitlendiği,Eylül – Aralık döneminde Fabrika alım fiyatlarının aksine düşme eğilimiyle seyrederek yıl sonunda en düşük düzeye ulaştığı izlenmektedir. Ağustos – Aralık döneminde yıllık ihalelerle fabrika alım fiyatları arasında oluşan fark yılın ilk yarısında oluşan pozitif farka göre oldukca fazla olup işletmelerin aleyhine bir durum sergilemektedir. Yıllık ihalelerdeki  yılın son dönemleri için öngörülen artırımların bu dönemlerdeki mevsimsel fiyat artışı ile birlikte enflasyondan kaynaklanan değer kaybını karşılamada yeterli olamadığı anlaşılmaktadır.

Üç aylık dönemler halinde yapılan ihaleler ile süt birlikleri fiyatlarına endeksli ihalelerde oluşan fiyatların genelde fabrika alım fiyatlarının üzerinde seyrettiği ve yılın her döneminde bu seviyeyi koruduğu belirgin şekilde izlenmektedir. Bu ihale şekillerinin süt üretimlerinin yoğun olduğu bölgelerdeki süt pazarının şekillendiği piyasalardaki işletmelerde uygulanmasının etkisi düşünülebilir. Ancak burada esas olan etken üç aylık dönemler halinde ihale yapan süt birliklerinde oluşan fiyatlar ülkedeki süt piyasasının fiyat düzeyinin göstergesi durumundadırlar. Buna göre yapılan ihalelerde alıcı her halükarda kendisini piyasa fiyatları garantisinde görmekte ve bu güvence ile fiyat vermektedir. Bunun sonucu gerek işletmeler gerekse alıcılar piyasa fiyatları güvencesi altında ihalelerini şekillendirmiş olmaktadırlar.

Altı aylık dönemler halinde yapılan ihalelerde oluşan fiyatlar yıllık ihalelerden daha iyi düzeyde seyir takip etmesine karşılık ,üç aylık ihale fiyatlarının ve fabrika alım fiyatlarının altında oluşmuştur. AOÇ Süt Fabrikasına  protokol ile verilen sütlerde uygulanan fiyatlar her ne kadar yılın son üç aylık diliminde Fabrika Süt alım fiyatlarının ve üç aylık/süt birliği endeksli ihale fiyatlarının altında kalsa da yıllık  ve altı aylık ihalelerde oluşan fiyatlardan yüksek olmuştur.

Sonuç olarak genelde hayvancılığın her konusunda olduğu gibi süt sektöründe  makro politikalar ve piyasa şartları belirsizliğini sürdürmektedir. Bu şartlar altında işletmeler önemli gelir kaynaklarından birini teşkil eden süt satışlarında bu belirsizliği dikkate alarak piyasaya  uyum sağlamak durumundadırlar. Mevcut durumda yıllık yapılan ihalelerin piyasaya uyum sağlamada uygun bir metot olma özelliğini kaybettiği , gerek işletmeler gerekse alıcılar için istikrarsız ve yarın ne olacağının belirsiz olduğu  dönemlerde yeterli olmadığı anlaşılmaktadır. Süt birliklerine endeksli yapılan ihalelerin şartları yeniden değerlendirilmek suretiyle yaygınlaştırılması işletmelerin lehine sonuçlar getireceği gibi alıcılar için de piyasa şartlarında alım güvencesi getirmektedir. Bu da işletmelerin ihalelerinde talebin ve alıcının çoğalmasına, süt satış gelirlerinin artmasına vesile olabilecektir.

 Dr.Mustafa ALTUNTAŞ
Uzman Veteriner Hekim
 
Kaynaklar;
1.- ALTUNTAŞ, M. ;Türkiye Hayvancılığı ve Fiyat Politikaları Notları(yayınlanmamış).
2.- ANONİM; AOÇ Süt Fabrikası Kayıtları.
3.-ANONİM ; MİSSÜT Kayıtları.
4.- ANONİM ; PINARSÜT Kayıtları.
5.- ANONİM ;  TİGEM İşletmeleri Muhasebe Kayıtları.
6.-ANONİM ; TİGEM 1996 Yılı Yüksek Denetleme Kurulu Raporu.

 TİGEM Dergisi, Sayı:72, Temmuz-Ağustos-Eylül 1999;24-28  yayınlanmıştır

About these ads
Bu yazı Büyükbaş, Tarım ve Hayvancılık Politikaları içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s